Stymulacja nerwu błędnego jest jednym z fizycznych sposobów oddziaływania terapeutycznego na mózg. Od 1997r. stosowana jest w leczeniu padaczki lekoopornej, a od 2001r. w leczeniu depresji. W tej terapii wykorzystuje się szczególną anatomię nerwu błędnego. Należy on do tzw. nerwów czaszkowych, czyli takich, których jądra (skupiska ciał komórek) leżą w obrębie czaszki i ośrodkowego układu nerwowego). Jego wypustki są jednak długie, tworzą nerw wychodzący daleko poza głowę i unerwiają narządy szyi, klatki piersiowej i jamy brzusznej. Przygotowaniem do leczenia przez stymulację jest krótkotrwały zabieg chirurgiczny polegający na wszczepieniu pod skórę klatki piersiowej generatora elektrycznego i przeprowadzeniu jego elektrod w obręb szyi, w pobliże przebiegającego tu lewego nerwu błędnego. Właściwa lecznicza stymulacja polega zaś na generowaniu cyklicznych impulsów elektrycznych, w seriach trzydziestosekundowych, na przemian z kilkuminutowymi okresami elektrycznego spokoju. Takie leczenie można prowadzić przez wiele miesięcy, a nawet lat. 

Mechanizm leczniczy stymulacji nerwu błędnego, zarówno przeciwpadaczkowy jak i przeciwdepresyjny, nie jest dobrze znany. Wiadomo, że w obrębie mózgu nerw błędny tworzy połączenia w obrębie wielu struktur. Przypuszcza się, że najistotniejszymi z punktu widzenia działania terapeutycznego mogą być te szlaki nerwu błędnego, które wiodą do kluczowych ośrodków układu noradrenergicznego takich jak jądro sinawe i jądro okołoramieniowe. Ośrodki te wywierają ważny wpływ  na funkcjonowanie ciała migdałowatego, podwzgórza, wzgórza i kory przedczołowej, czyli struktur związanych z regulacją nastroju, emocji, napędu i rytmów biologicznych. Impulsy nerwu błędnego docierają też do należącego do układu serotoninergicznego jądra szwu.

Praktyczne stosowanie metody i badania jej skuteczności 

Przydatność terapii metodą stymulacji nerwu błędnego w leczeniu chorych na padaczkę jest dobrze  udokumentowana. Do 2004 r. zastosowano ją na świecie u kilkuset tysięcy chorych, zwykle z tzw. lekoopornymi postaciami padaczki. W leczeniu depresji metoda ta stosowana była natomiast znacznie rzadziej (do 2003 r. u ok. 2000 osób na świecie). Dotychczasowe badania skuteczności nie są liczne, dotyczą kilkuset chorych. Tym niemniej zgromadzone obserwacje i badania wskazują na skuteczność tej metody, nawet u części chorych z tzw. depresją lekooporną, i wystarczyły do zarejestrowania jej jako sposobu leczenia depresji. W Europie stymulacja nerwu błędnego jest dozwoloną metodą leczenia depresji od 2001r., w Stanach Zjednoczonych od 2003r.

W Polsce stymulacja nerwu błędnego była stosowana u kilkudziesięciu pacjentów z padaczką, natomiast w leczeniu depresji zastosowano ją po raz pierwszy w styczniu 2009r. (bydgoska Klinika Neurochirurgii, prof. Marek Harat).

Leczenie stymulacją nerwu błędnego nie ma obecnie ustalonej pozycji wśród sposobów leczenia choroby afektywnej i budzi kontrowersje fachowców. Przeważnie nie kwestionuje się skuteczności metody, jednak stopień tej skuteczności nie jest dobrze określony. Budzi ona uzasadnione zainteresowanie jako metoda leczenia ciężkich depresji lekoopornych; z drugiej strony, istnieje kilka badań wskazujących na jej większą skuteczność w grupie chorych z mniej nasiloną i „mniej lekooporną” depresją, czyli u osób w których nie zostały wykorzystane inne dostępne metody leczenia. I tak np. sensowność stosowania metody stymulacji, która jest terapią inwazyjną a ponadto nie musi być zawsze skuteczna, u tych chorych na depresję, u których nie uzyskano poprawy stanu zdrowia po zaledwie dwóch kuracjach lekiem przeciwdepresyjnym - budzi oczywiście wątpliwości.

Objawy uboczne i utrudnienia związane z leczeniem

Leczenie metodą stymulacji nerwu błędnego jest ogólnie oceniane jako bezpieczne, jednak objawy uboczne są stosunkowo częste. Mogą nimi być: zmiana barwy głosu lub chrypka (u blisko połowy leczonych), kaszel, ból szyi, zaburzenia połykania i oddychania, zaburzenia czucia, skurcze krtani, nudności, bóle głowy. Donoszono o możliwości pogorszenia stanu psychicznego, ale ryzyko tego powikłania oceniane jest jako niewielkie.

Pacjenci ze wszczepionym generatorem podlegają podobnym ograniczeniom, co pacjenci z rozrusznikiem serca. W szczególności nie można u nich przeprowadzać badania rezonansu magnetycznego.

opr. Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Na podstawie:

1. Zwoliński P., Roszkowski M., Drabik K., Baczuk L., Majkowski J. Leczenie padaczki lekoopornej metodą stymulacji nerwu błędnego. Doświadczenia własne u 23 chorych. Neurol Neurochir Pol 2004; 38, 3: 161–169.
2. Zyss T. Stymulacja nerwu błędnego w terapii depresji. Psychiatria Polska 2010; 1: 71-88.