Borelioza
Borelioza, czyli krętkowica kleszczowa, zwana także chorobą z Lyme, jest najczęstszą w Polsce chorobą powodowaną przez kleszcze. Może być uważana za "wielką imitatorkę chorób", jest bowiem zaburzeniem wieloukładowym, a jej objawy są różnorodne i, zazwyczaj, mało specyficzne. Borelioza może obejmować różne narządy i tkanki, najczęściej jest to skóra, układ stawowy, nerwowy, pokarmowy, limfatyczny, krążenia i wzrokowy.
Czynnikami etiologicznymi są krętki Borrelia burgdorferi, które występują w trzech odmianach genetycznych: Borrella bugdorferi sensu stricto (z predyspozycją do zajęcia układu stawowego), Borrella garini (z predyspozycją do układu nerwowego) oraz Borrella afzeli (w jej przypadku łatwiej dochodzi do przewlekłych zanikowych zapaleń skóry). W Polsce dominują dwie ostatnie odmiany. Krętki boreliozy nie produkują toksyn, zmiany w narządach są spowodowane bezpośrednim uszkadzającym działaniem krętków i wywołanymi przez nie procesami immunologicznymi.
Choroba budzi zainteresowanie psychiatrów ze względu na duże powinowactwo krętków boreliozy do układu nerwowego i częste występowania w przebiegu boreliozy objawów neurologicznych oraz psychicznych. Szczególnie częstym zaburzeniem jest u tych chorych depresja.
Oficjalna statystyka zachorowań w Polsce jest niemiarodajna - rzeczywistych nowych zachorowań jest prawdopodobnie 20-40 tys. w ciągu roku, choć oficjalnie rejestruje się znacznie mniej przypadków (w 2007 – 7735 zachorowania, do 15 grudnia 2008 - 7808 przypadków, w pierwszym półroczu 2009 r. - 3563 zachorowań, dane Państwowego Zakładu Higieny).
Chorują osoby w każdym wieku, kobiety i mężczyźni, typowym okresem zachorowania jest czas od wiosny do jesieni.
Rezerwuarem krętków w przyrodzie są ptaki, gady, gryzonie polne, niektóre ssaki (wilki, jelenie, sarny, psy, owce, konie i krowy) oraz kleszcze. Do infekcji u człowieka dochodzi na skutek ukąszenia przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Krętki przenoszone są na człowieka przez różne formy rozwojowe kleszcza: larwy, nimfy lub postaci dorosłe. Tylko część kleszczy zawiera chorobotwórcze krętki, jednak nie każde ukąszenie, nawet kleszcza zawierającego Borrella, powoduje zakażenie. Uważa sie, że do przekazania człowiekowi niezbędna jest dłuższa, ponad 24-godzinna penetracja kleszcza w skórze. Ponadto u znacznej części osób, po faktycznym zainfekowaniu krętkami, nie dochodzi do rozwoju choroby, a jedynie do utajonej odpowiedzi immunologicznej. Z drugiej strony niektóre ukąszenia mogą prowadzić do choroby, a być bezbolesne i niezauważone.
Czas wylęgania choroby (pojawienie się rumienia na skórze) wynosi 3 - 32 dni, najczęściej 7 -14 dni. Jeśli nie zostanie zastosowane właściwe leczenie, rumień powiększa średnicę do 15 cm (tzw. rumień wędrujący) i pozostaje na skórze przez 1 - 2 tyg. Rumień wędrujący jest bardzo charakterystycznym objawem boreliozy, ale występuje tylko u 30–50% chorych.
bóle korzeniowe
Badania serologiczne są istotne, ale mają ograniczone znaczenie. Znaczne poziomy przeciwciał mogą utrzymywać przez dłuższy czas po kontakcie z krętkiem albo
po skutecznie wyleczonej chorobie. Stąd żadne wyniki badań serologicznych, nie wskazują, bez uwzględnienia stanu klinicznego, na aktualną obecność i aktywność choroby. Dlatego wykonywanie badań serologicznych po kontakcie z kleszczem u osoby, która nie ujawnia żadnych objawów choroby nie jest uzasadnione.
Stosowana powszechnie do wykrywania przeciwciał metoda immunofluorescencji pośredniej (ELISA) daje dość często wyniki fałszywie dodatnie (np. w zakażeniach innymi krętkami, niektórych infekcjach wirusowych, czy chorobach autoimmunologicznych) stąd wymaga potwierdzenia innymi badaniami.
Poglądy na to, czy stosować leczenie profilaktyczne antybiotykiem w pierwszych dniach po ukąszeniu przez kleszcza, gdy jeszcze nie wiadomo, czy doszło do zarażenia i czy choroba się rozwinie, są podzielone. Część ekspertów uważa, że zastosowanie antybiotyku profilaktycznie, po ukąszeniu na kleszcza nie jest uzasadnione, gdyż ryzyko zakażenia, po krótkotrwałym kontakcie z kleszczem jest niewielkie nawet w rejonach endemicznego występowania boreliozy. Inni natomiast uważają, że może być uzasadnione zastosowanie jednorazowej, profilaktycznej dawki antybiotyku u osób ciężarnych, niemowląt, małych dzieci i osób o obniżonej odporności - o ile do kontaktu z kleszczem doszło na terenach endemicznych i jeśli czas penetracji kleszcza w skórze był dłuższy niż 24 godziny.
oprac. Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra
Piśmiennictwo
1. Chmielewski T., Tylewska-Wierzbanowska S. Występowanie przeciwciał swoistych dla Borrelia Burgdorferi u ludzi zdrowych na terenie Polski. Przegląd Epidemiologiczny 2002; 56: 33-8.
2. Owecki M. K., Kozubski W. Obraz kliniczny neuroboreliozy. Wiadomości Lekarskie 2007; 60 (3–4): 167–170.
3. Wanyura H., Wagner T., Kowalska K. Borelioza – choroba z Lyme. Czas. Stomatol. 2006; LIX, 9: 640-648.
4. Zajkowska J. M., Hermanowska-Szpakowicz T., Grygorczuk S., Kondrusik M., Pancewicz S. A., Czeczuga A., Ciemerych M. Neuroborelioza. Polski Przegląd Neurologiczny 2006; 2 (1): 13-21.
5. Zajkowska J., Hermanowska-Szpakowicz T., Pancewicz S. Borelioza z Lyme – zasady skutecznego leczenia. Zakażenia 4/2007. Tekst dostępny w internecie pod adresem: http://www.borelioza.org/materialy_lyme/zas-skut-leczenia.pdf
Data publikacji: 18.09.2010
Czynnikami etiologicznymi są krętki Borrelia burgdorferi, które występują w trzech odmianach genetycznych: Borrella bugdorferi sensu stricto (z predyspozycją do zajęcia układu stawowego), Borrella garini (z predyspozycją do układu nerwowego) oraz Borrella afzeli (w jej przypadku łatwiej dochodzi do przewlekłych zanikowych zapaleń skóry). W Polsce dominują dwie ostatnie odmiany. Krętki boreliozy nie produkują toksyn, zmiany w narządach są spowodowane bezpośrednim uszkadzającym działaniem krętków i wywołanymi przez nie procesami immunologicznymi.
Choroba budzi zainteresowanie psychiatrów ze względu na duże powinowactwo krętków boreliozy do układu nerwowego i częste występowania w przebiegu boreliozy objawów neurologicznych oraz psychicznych. Szczególnie częstym zaburzeniem jest u tych chorych depresja.
Epidemiologia
Borelioza występuje niemal w całej Europie (z wyjątkiem jej północnych krańców), w Ameryce Północnej (z wyjątkiem jej południowych części) i północnych regionach Azji. Nie wstępuje natomiast, lub jest stwierdzana bardzo rzadko, w Australii, Afryce i Ameryce Południowej. Jeszcze kilkanaście lat temu zakażenia Borrella występowały głównie na terenach wschodnich i północno-wschodnich Polski, obecnie mają miejsce w całej Polsce. O występowaniu krętków na terenie całej Polski świadczą nie tylko faktyczne zachorowania, ale i występowanie przeciwciał przeciwko krętkom u 11-13% całej zdrowej populacji polskiej (jeszcze częstsze występowanie przeciwciał notuje się w szczególnie narażonych grupach zawodowych jak pracownicy leśni itp.).Oficjalna statystyka zachorowań w Polsce jest niemiarodajna - rzeczywistych nowych zachorowań jest prawdopodobnie 20-40 tys. w ciągu roku, choć oficjalnie rejestruje się znacznie mniej przypadków (w 2007 – 7735 zachorowania, do 15 grudnia 2008 - 7808 przypadków, w pierwszym półroczu 2009 r. - 3563 zachorowań, dane Państwowego Zakładu Higieny).
Chorują osoby w każdym wieku, kobiety i mężczyźni, typowym okresem zachorowania jest czas od wiosny do jesieni.
Rezerwuarem krętków w przyrodzie są ptaki, gady, gryzonie polne, niektóre ssaki (wilki, jelenie, sarny, psy, owce, konie i krowy) oraz kleszcze. Do infekcji u człowieka dochodzi na skutek ukąszenia przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Krętki przenoszone są na człowieka przez różne formy rozwojowe kleszcza: larwy, nimfy lub postaci dorosłe. Tylko część kleszczy zawiera chorobotwórcze krętki, jednak nie każde ukąszenie, nawet kleszcza zawierającego Borrella, powoduje zakażenie. Uważa sie, że do przekazania człowiekowi niezbędna jest dłuższa, ponad 24-godzinna penetracja kleszcza w skórze. Ponadto u znacznej części osób, po faktycznym zainfekowaniu krętkami, nie dochodzi do rozwoju choroby, a jedynie do utajonej odpowiedzi immunologicznej. Z drugiej strony niektóre ukąszenia mogą prowadzić do choroby, a być bezbolesne i niezauważone.
Przebieg boreliozy
Krętki Borrella mają zdolność do kolonizowania niemal wszystkich tkanek, potrafią ponadto, do pewnego stopnia, unikać rozpoznania przez obronny układ immunologiczny. Mogą wywoływać krótkie, kilkutygodniowe, infekcje, ale też wielomiesięczne, a nawet wieloletnie, stany zapalne. Mogą one manifestować się wyraźnymi objawami, a mogą też mieć charakter utajony i uaktywniać się nawet po kilku latach od zakażenia.Czas wylęgania choroby (pojawienie się rumienia na skórze) wynosi 3 - 32 dni, najczęściej 7 -14 dni. Jeśli nie zostanie zastosowane właściwe leczenie, rumień powiększa średnicę do 15 cm (tzw. rumień wędrujący) i pozostaje na skórze przez 1 - 2 tyg. Rumień wędrujący jest bardzo charakterystycznym objawem boreliozy, ale występuje tylko u 30–50% chorych.
| Okres choroby | Kiedy? | Częste objawy |
| Okres pierwszy (faza wczesna zlokalizowana) krętki atakują skórę | pierwsze tygodnie po zakażeniu |
|
| Okres drugi (faza wczesna rozsiana) krętki rozsiewane są drogą krwi i powodują wczesne zaburzenia i objawy ze strony różnych narzadów | pierwsze miesiące po zakażeniu | Objawy ze strony układów:
|
| Okres trzeci (faza późna) krętki przez dłuższy czas penetrują różne narządy i powodują poważniejsze i trudniejsze do leczenia zmiany tkanek i układów (zasadniczo tych samych, co w drugim okresie choroby) | po kilku miesiącach od zakażenia, może trwać lata. |
|
Neuroborelioza
Objawy zajęcia i dysfunkcji układu nerwowego nazywane są neuroboreliozą i występują u 15-40% zakażonych. Mogą one ujawnić się już w pierwszym okresie infekcji, zwykle jako objawy łagodnego zapalenia opon mózgowych. Poważniejsze zaburzenia ze strony układu nerwowego mogą mieć miejsce w czasie drugiego i trzeciego okresu choroby. Typowymi obrazami neuroinfekcji są:bóle korzeniowe
- porażenia nerwów obwodowych (zwłaszcza nerwu twarzowego)
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
- zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego
- zaburzenia psychiczne (najczęściej depresja, ale też napady paniki oraz zespół przewlekłego zmęczenia)
Rozpoznawanie boreliozy
Objawy kliniczne boreliozy nie pozwalają jednoznacznie rozpoznać choroby. Nawet rumień wędrujący, najbardziej charakterystyczny objaw zakażenia Borrella burgdorferi, wymaga różnicowania z innymi zmianami patologicznymi skóry, np. z grzybicą. Aby rozpoznać boreliozę niezbędne jest zestawienie danych z badania klinicznego (objawy), wyników badań serologicznych oraz dokładnego wywiadu.Badania serologiczne są istotne, ale mają ograniczone znaczenie. Znaczne poziomy przeciwciał mogą utrzymywać przez dłuższy czas po kontakcie z krętkiem albo
po skutecznie wyleczonej chorobie. Stąd żadne wyniki badań serologicznych, nie wskazują, bez uwzględnienia stanu klinicznego, na aktualną obecność i aktywność choroby. Dlatego wykonywanie badań serologicznych po kontakcie z kleszczem u osoby, która nie ujawnia żadnych objawów choroby nie jest uzasadnione.
Stosowana powszechnie do wykrywania przeciwciał metoda immunofluorescencji pośredniej (ELISA) daje dość często wyniki fałszywie dodatnie (np. w zakażeniach innymi krętkami, niektórych infekcjach wirusowych, czy chorobach autoimmunologicznych) stąd wymaga potwierdzenia innymi badaniami.
Leczenie
W wypadku rozpoznania lub uzasadnionego podejrzenia boreliozy prowadzi się leczenie antybiotykiem. Prawidłowe i wcześnie rozpoczęte leczenie powoduje zazwyczaj pełne wyzdrowienie. Natomiast leczenie już rozwiniętej boreliozy (zwłaszcza w jej fazie przewlekłej) może być trudne. Przynajmniej część zmian chorobowych np. zmiany stawów lub niektóre zaburzenia neurologiczne mogą już wtedy mieć charakter utrwalony i nie poddawać się leczeniu.Poglądy na to, czy stosować leczenie profilaktyczne antybiotykiem w pierwszych dniach po ukąszeniu przez kleszcza, gdy jeszcze nie wiadomo, czy doszło do zarażenia i czy choroba się rozwinie, są podzielone. Część ekspertów uważa, że zastosowanie antybiotyku profilaktycznie, po ukąszeniu na kleszcza nie jest uzasadnione, gdyż ryzyko zakażenia, po krótkotrwałym kontakcie z kleszczem jest niewielkie nawet w rejonach endemicznego występowania boreliozy. Inni natomiast uważają, że może być uzasadnione zastosowanie jednorazowej, profilaktycznej dawki antybiotyku u osób ciężarnych, niemowląt, małych dzieci i osób o obniżonej odporności - o ile do kontaktu z kleszczem doszło na terenach endemicznych i jeśli czas penetracji kleszcza w skórze był dłuższy niż 24 godziny.
oprac. Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra
Piśmiennictwo
1. Chmielewski T., Tylewska-Wierzbanowska S. Występowanie przeciwciał swoistych dla Borrelia Burgdorferi u ludzi zdrowych na terenie Polski. Przegląd Epidemiologiczny 2002; 56: 33-8.
2. Owecki M. K., Kozubski W. Obraz kliniczny neuroboreliozy. Wiadomości Lekarskie 2007; 60 (3–4): 167–170.
3. Wanyura H., Wagner T., Kowalska K. Borelioza – choroba z Lyme. Czas. Stomatol. 2006; LIX, 9: 640-648.
4. Zajkowska J. M., Hermanowska-Szpakowicz T., Grygorczuk S., Kondrusik M., Pancewicz S. A., Czeczuga A., Ciemerych M. Neuroborelioza. Polski Przegląd Neurologiczny 2006; 2 (1): 13-21.
5. Zajkowska J., Hermanowska-Szpakowicz T., Pancewicz S. Borelioza z Lyme – zasady skutecznego leczenia. Zakażenia 4/2007. Tekst dostępny w internecie pod adresem: http://www.borelioza.org/materialy_lyme/zas-skut-leczenia.pdf
Data publikacji: 18.09.2010
Data aktualizacji: 22.08.2011