Zamknij Nasza strona internetowa używa cookies (tzw. ciasteczek) w celach statystycznych. Każdy może zaakceptować cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce. Więcej informacji na stronie: nasza polityka prywatności.
Szukaj:

Jelito drażliwe - colon irritabile

Jelito drażliwe (zespół jelita drażliwego, łac. colon irritabile, ang. Irritable Bowel Syndrome w skrócie IBS) to zespół dolegliwych objawów z zakresu przewodu pokarmowego. Do podstawowych objawów należy ból brzucha, wzdęcia, biegunki bądź zaparcia. Jelito drażliwe nie jest osobną chorobą (jednostką nozologiczną), ale zespołem objawów mogącym współistnieć z różnymi stanami chorobowymi lub być ich częścią. Termin ten bywa w związku z tym uważany za umowny, mający wręcz historyczne znaczenie. Z drugiej strony nie kwestionuje się jego ciągłej użyteczności i zakorzenienia w języku medycznym. Etiologia schorzenia jest mało znana. Jelito drażliwe jest tradycyjnie uważane za typowe schorzenie psychosomatyczne, tj. takie, w którego pojawieniu się i przebiegu istotną rolę odgrywa stres.

Jelito drażliwe – częstość występowania i epidemiologia

Uważa się, że jelito drażliwe należy do najczęstszych dolegliwości układu pokarmowego. Występuje u 10-20% całej populacji, szacuje się jednak, że najwyżej 1/3 wszystkich chorych zgłasza się ze swoimi dolegliwościami do lekarza. Może to pośrednio świadczyć o występujących też dość często łagodnych przebiegach tej choroby. Choroba występuje 3 razy częściej u kobiet. Tak duża przewaga kobiet nad mężczyznami obserwowana jest u przedstawicieli różnych ras i narodów. Wyjątkiem ma być populacja Indii; tam zaburzenie występuje częściej u mężczyzn.

Często przytacza się obserwacje, że u większości osób z colon irritabile występują zaburzenia psychiczne, zazwyczaj depresja albo zaburzenia lękowe. Jelito drażliwe ma występować, zdaniem niektórych badaczy, u 29% osób z depresją i aż u 46% z lękiem napadowym.

Zaburzenie zaczyna się zwykle przed 30 r. ż., później zazwyczaj nabiera przewlekłego lub nawracającego charakteru. Zespół ten może występować również u dzieci i młodzieży i ocenia się, że jego częstość wynosi ok. 16% wśród uczniów w wieku 11-17 lat. Natomiast dolegliwości nie zaczynają się w starszym wieku; po 60 r. ż. nie ma nowych rozpoznań.

Rozpoznawanie:

Zespół jelita drażliwego rozpoznaje się wtedy, gdy bóle brzucha lub dyskomfort w tej okolicy utrzymują się przynajmniej przez 3 miesiące w roku. Do rozpoznawania stosuje się tzw. kryteria rzymskie.

Kryteria rzymskie dla diagnostyki zespołu jelita drażliwego

Ciągłe lub nawracające co najmniej przez 3 miesiące:

1. bóle brzucha bądź dyskomfort:
  1. zmniejszające się po defekacji
  2. i/lub związane ze zmianami w częstości oddawania stolca
  3. i/lub związane ze zmianami konsystencji stolca, oraz:
2) dwa lub więcej z następujących zaburzeń:
  1. zmiana częstości wypróżnień (powyżej 3 dziennie lub poniżej 3 tygodniowo)
  2. zmiana uformowania stolca (nadmiernie twardy lub luźny)
  3. zmiana pasażu stolca (parcie na stolec, nagłe oddawanie stolca, uczucie niepełnej defekacji)
  4. wydalanie śluzu
  5. wzdęcia brzucha
Tradycyjnie wyróżnia się 4 postaci tego schorzenia:
  • naprzemienną (biegunka i zaparcia)
  • z przeważającą biegunką
  • z przeważającymi zaparciami
  • ze wzdęciami
Należy wykluczyć inne choroby przewodu pokarmowego. W szczególności należy stwierdzić brak gorączki, infekcji czy inwazji pasożytniczej przewodu pokarmowego.

Etiologia

Etiopatologia zespołu jelita drażliwego wciąż nie jest jasna. Powszechnie uważa się, że stres i konstrukcja psychiczna odgrywają istotną rolę. Na podstawie konkretnych badań i obserwacji wskazuje się na następujące mechanizmy lub czynniki mające znaczenie w tej chorobie:

nadmierna reaktywność jelita i nadwrażliwość trzewna – u chorych z colon irritabile niewątpliwie występuje zaburzenie reaktywności jelita zarówno w odpowiedzi na bodźce „wewnętrzne”, jak pokarm, czynniki zapalne, gazy, jak i „zewnętrzne” - stres. W konsekwencji nieprawidłowa jest motoryka jelita oraz sekrecja wielu substancji. Drogi nerwowe prowadzące z jelita do mózgu przekazują znacznie silniejsze impulsy bólowe, niż dzieje się to u osób zdrowych w odpowiedzi na podobne bodźce. Prawdopodobnie na poziomie mózgu percepcja tych sygnałów też nie jest prawidłowa, ośrodki centralne są „zdezorientowane” i, być może, same cechują się jakimś rodzajem nadwrażliwości. W samym jelicie za większość zaburzeń odpowiada prawdopodobnie serotonina, której duże ilości znajdują się w ścianie przewodu pokarmowego.

czynnik zapalny – choć rozpoznanie zespołu jelita drażliwego wymaga odróżnienia go od stanów zapalnych i inwazji pasożytniczych, to w ostatnich latach zauważono, że u niektórych chorych objawy zespołu mogą wystąpić bezpośrednio po infekcji bakteryjnej lub inwazji pasożytniczej. Jest to tzw. poinfekcyjny zespół jelita drażliwego. W takim wypadku obserwuje się mniejsze lub większe zmiany o charakterze zapalnym w ścianie jelita. Ściana jelita jest w tych przypadkach nacieczona limfocytami, komórkami tucznymi i enterochromatofilnymi, bogatymi w serotoninę. Związek stanów zapalnych z colon irritabile jest jednak mało poznany.

predyspozycja psychologiczna – od dawna wskazuje się, że predyspozycje do zespołu jelita drażliwego (także poinfekcyjnego) wiążą się pewnym cechami psychicznymi. Osoby chore ujawniają większe skłonności do niepokoju, depresji, lęku, a także natręctw. Ich cechą ma być też bardziej uogólniona tendencja do reagowania objawami somatycznymi w stresie i stanach zaburzeń afektywnych.

Leczenie

Wydaje się, że ze wszech miar godnym zalecenia jest to, aby leczenie było prowadzone wspólnie przez lekarza pierwszego kontaktu (lub gastroenterologa), psychiatrę i psychologa. W leczeniu ważną rolę odgrywa dieta, farmakoterapia oraz oddziaływania psychologiczne.

Dieta

Uważa się ją za bardzo istotną, choć szczegółowe wskazania dietetyczne nie są precyzyjnie ustalone. Mają zwłaszcza zależeć od rodzaju dolegliwości. U osób ze wzdęciami zaleca się zmniejszenie trudno trawionych węglowodanów - fruktozy i sorbitolu - a także ograniczenie spożycia wieprzowiny i fasoli.

Zazwyczaj zaleca się dietę ubogobłonnikową, która może znacznie zmniejszyć ilość produkowanych gazów. Dieta ta polega na ograniczeniu spożycia fasolki, cebuli, selerów, marchewki i bananów. Niektórzy chorzy mogą jednak lepiej się czuć, stosując dietę bogatą w błonnik. Ma to być korzystne zwłaszcza u części chorych z zaparciami.

Jest interesujące, że część pacjentów skarżących się na wzdęcia produkuje taką samą ilość gazu jak osoby zdrowe.

Leki

Przy zaparciach stosuje się leki przeczyszczające o działaniu osmotycznym, jak laktuloza i sorbitol. W wypadku dolegliwych biegunek zastosowanie znajdują leki przeciwbiegunkowe, jak loperamid. Dla zmniejszenia bólów brzucha bywają zalecane leki rozkurczowe, jak cimetriopium, pinaweryna, trimebutyna, oktylonium, mebeweryna i blokery kanału wapniowego.

Ważnymi lekami, o udowodnionej efektywności, są leki przeciwdepresyjne. Ich sposób działania w tym schorzeniu nie jest znany. Ich skuteczność nie może jednak dziwić zważywszy na, niejasne co prawda, ale niewątpliwe związki miedzy jelitem drażliwym a depresją i zaburzeniami lękowymi. Stosowane są zarówno niektóre leki trójcykliczne, jak i leki nowsze, zwłaszcza z grupy SSRI.

Pomoc psychologiczna

Ze względu na psychosomatyczny charakter schorzenia wskazane jest, aby każda osoba z jelitem drażliwym była konsultowana i diagnozowana przez psychologa (psychoterapeutę). W razie stwierdzenia lub podejrzenia psychologicznych uwarunkowań powinna zostać rozważona pomoc psychologiczna lub psychoterapia. Jedną z cennych form pomocy może być, w razie potrzeby, terapia rodzinna lub małżeńska. Konsultacja i terapia całej rodziny powinna zostać rozważona zwłaszcza w przypadku, gdy objawy jelita drażliwego wystąpiły u dziecka.

Medycyna alternatywna

W badaniach kontrolowanych przeważnie nie potwierdzono korzystnego działania preparatów ziołowych i roślinnych. Nieskuteczne okazały się Curcuma xanthorriza (preparaty z kurkumy, jednej z roślin imbirowatych), Fumaria officinalis (dymnica lekarska) i zioła Ajurwedy (pochodzące z tradycji hinduskiej). Istnieją pojedyncze doniesienia o korzystnym działaniu niektórych ziół chińskich, akupunktury i hipnozy.

Rokowanie

Jelito drażliwe jest dolegliwością o charakterze przewlekłym lub nawracającym. Przebieg może wahać się od zupełnie łagodnego do przypadłości o dużym nasileniu objawów, nawet poważnie utrudniającej codzienne funkcjonowanie. Systematyczne leczenie może znacznie złagodzić charakter dolegliwości, a nawet, przynajmniej okresowo, spowodować ich ustąpienie.

opr. Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Piśmiennictwo

1. Bednarczuk A., Pawlik M., Rydzewska G. Zespół jelita nadwrażliwego - czy są nowe aspekty diagnostyki i leczenia? Przewodnik Lekarza 2005; 10: 34-40.
2. Radziwiłłowicz P., Gil K. Zespół jelita drażliwego (zjd) okiem psychiatry. Psychiatria Polska 2007; 41 (1): 87-97.
3. Tacikowski T., Ciok J. Zespół jelita drażliwego - możliwości lecznicze i sposoby postępowania z chorymi. Terapia 2006; 6 (180): 19-22.
4. Waluga M. Zespół drażliwego jelita. Polski Tygodnik Lekarski 1994; 49: 508- 511.


Data publikacji: 20.03.2007
Data aktualizacji: 29.10.2011