Uwagi wstępne

Dzielenie objawów depresji na somatyczne i psychiczne jest w znacznej mierze arbitralne, sztuczne, zakorzenione raczej w przyzwyczajeniach językowych, bądź niektórych koncepcjach teoretycznych, niż w rzeczywistości. Nie ma bowiem takiego objawu depresji, który nie pozostaje w silnym związku z cielesnością. Jeśli już chce się przeprowadzać taki podział (bo wcale nie jest to konieczne ani szczególnie cenne), to granicę między objawami somatycznymi a psychicznymi należałoby przeprowadzić inaczej niż to czyni się zazwyczaj. I tak do objawów somatycznych depresji powinno zaliczyć się nie tylko takie objawy jak bóle, zaparcia czy chudnięcie, ale i depresyjną zmianę nastroju podstawowego, zmianę podstawowej reaktywności emocjonalnej, związane z depresją wzmożenie ogólnego poziomu lęku i jeszcze inne objawy nieraz klasyfikowane błędnie jako „psychiczne”.

Natomiast na miano objawów psychicznych depresji najbardziej zasługują: osłabienie decyzyjności (woli) oraz zaburzenia myślenia typu depresyjnego wraz z utratą sensu podejmowanych działań. Jednak i ich związek z somatycznością, fizycznością, organizmem pozostaje niewątpliwy. 

Dopiero po tych zastrzeżeniach i uwagach można spróbować podzielić objawy depresji na objawy somatyczne i niesomatyczne (psychiczne).

Objawy psychiczne depresji

Objawy somatyczne depresji oraz tzw. zespół somatyczny

Większość objawów depresji może być uważana za objawy somatyczne. Spośród objawów, które można określić jako somatyczne wyodrębnia się ponadto kilka szczególnych objawów, które tworzą tzw. „zespół somatyczny”. To wyodrębnienie ma charakter arbitralny, ale jest uzasadnione tym, że objawy składające się na zespół somatyczny są szczególnie przydatne w diagnostyce choroby depresyjnej, a ponadto są bardzo mocną przesłanką do zastosowania u danej osoby leczenia farmakologicznego. Zespół somatyczny depresji nie jest więc tym samym, co objawy somatyczne depresji.

Do objawów zespołu somatycznego, według opisu znajdującego się w ICD-10 zalicza się:
utratę zainteresowań i obniżenie zdolności do odczuwania przyjemności

• wczesne budzenie się (kilka godzin wcześniej niż zwykle)
• większe nasilenie depresji w godzinach porannych
• wyraźne zahamowanie psychoruchowe lub podniecenie ruchowe (tzw. agitacja)
• brak lub wyraźne obniżenie apetytu, ubytek masy ciała
• brak lub wyraźne obniżenie popędu seksualnego

Nieobecność niektórych objawów zespołu somatycznego lub trudności z ich stwierdzeniem nie wykluczają rozpoznania depresji.

Uwagi końcowe

Z dokonanym powyżej podziałami i listą (na pewno niepełną!) objawów depresji, wiąże się kilka problemów i uwag:

1. Choć dokonano tu, idąc w znacznej mierze (choć nie do końca), w ślad za innymi autorami, podziału na objawy psychiczne i somatyczne depresji, to jest wątpliwe, aby taki podział miał istotne znaczenie i praktyczne zastosowanie.
2. Wyodrębnienie zespołu somatycznego wydaje się natomiast celowe i praktyczne. Należy jednak pamiętać, że objawy tego zespołu nie muszą być stwierdzane u każdej osoby z depresją, a jeśli występują, to nie zawsze są tymi objawami, które powodują największe cierpienie.
3. Trzeba też mieć na uwadze, że objawy depresji nie występują niezależnie od siebie, ale, z reguły, w najściślejszym związku z niektórymi innymi, wreszcie wszystkie razem tworzą jedną kliniczną całość.
4. Owa kliniczna całość, której subiektywnym odpowiednikiem jest to, co może być nazwane „doświadczeniem depresyjnym”, nie jest prostą sumą stwierdzanych objawów.
5. U konkretnej osoby chorej na depresję można zazwyczaj stwierdzić tylko część, często niewielką, z wymienionych tu symptomów chorobowych, nie musi to jednak świadczyć o łagodnym nasileniu choroby.
6. Wymienione powyżej objawy mogą być objawami innych, niż depresja, schorzeń. Ponadto część z nich, zwłaszcza o ile pojawia się epizodycznie, może nie świadczyć o żadnej patologii.

Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra