Opisy zaburzeń nerwicowych pochodzą już ze starożytności. Jednak sam termin „nerwica” został wprowadzony dopiero w 1776 roku przez szkockiego lekarza Williama Cullena, dla określenia takich chorób układu nerwowego, którym – jego zdaniem – nie towarzyszyły żadne zmiany anatomiczne ani strukturalne narządów i komórek. Jest istotne, że już na samym początku, a następnie przez długi czas aż do lat nam współczesnych, istniało przekonanie, że nerwica jest zakłóceniem czynności organizmu, a nie wynikiem poważniejszych somatycznych zmian chorobowych.

Termin nerwica

Słowo nerwica zawsze stosowano w odniesieniu do zaburzeń niepsychotycznych, czyli takich, w których nie występowały urojenia, omamy i głębiej zakłócony kontakt z rzeczywistością. Nerwice rozumiano także jako zaburzenia odrębne od chorób afektywnych (depresji), choć w praktyce nie zawsze tę granicę potrafiono przeprowadzić konsekwentnie, czego przykładem jest historyczne pojęcie nerwicy depresyjnej. Do głównych cech nerwic zaliczano przewlekły przebieg, lęk jako objaw osiowy oraz różnorodny, barwny, a nawet charakteryzujący się pewną teatralnością obraz chorobowy. Jak wspomniano, nerwice miały być zaburzeniami czynności, a nie struktury komórek i narządów. Jednak podobne obrazy chorobowe obserwowano w przebiegu chorób somatycznych lub poważniejszych chorób psychicznych. Wtedy, dla odróżnienia, takie nieraz niezmiernie podobne zespoły objawowe określano jako „rzekomonerwicowe”.

Stosowanie tego, zdawałoby się, podstawowego terminu psychologii i psychiatrii, sprawia jednak problemy i od szeregu lat kwestionuje się zasadność jego używania. Istnieje tego kilka powodów. Z pewnością ścisłe zdefiniowanie pojęcia nerwica jest karkołomne; w rzeczywistości pojęcie to obejmuje całą grupę znacznie różniących się od siebie stanów psychopatologicznych. Jedne z tych „stanów” zasługują zapewne na status odrębnych schorzeń, ale inne są prawdopodobnie odmiennymi manifestacjami tego samego problemu zdrowotnego. Głębokie kontrowersje związane są też z etiologią nerwicy (zaburzeń nerwicowych). Ta etiologia jest złożona i w wypadku poszczególnych zaburzeń bardzo istotnie się różni. W szczególności przekonanie, że owa choroba (nerwica, zaburzenia nerwicowe) jest problemem czysto czynnościowym i psychogennym – nie jest już dziś aktualne, a w każdym razie nie stosuje się do wielu zaburzeń zaliczanych do tej grupy. Wspomnijmy też, że istnieją trudności w określeniu granicy między niektórymi zaburzeniami nerwicowymi a normą zdrowotną.

Odwrót od używania pojęcia nerwicy

Tendencja, aby zrezygnować w ogóle ze stosowania pojęcia nerwicy, daleka jest od konsekwencji. Z jednej strony już od lat 80-tych słowo to w swojej podstawowej formie (w mianowniku) nie znajduje się w najważniejszych współczesnych klasyfikacjach zaburzeń psychicznych (ICD i DSM). Z drugiej strony słowo nerwica pojawia się jednak w obowiązującej obecnie w Polsce międzynarodowej klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych ICD-10 w formie przymiotnikowej, dla określenia grupy zaburzeń. W rozdziale: „Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną”, obejmującym numery diagnostyczne od F40 do F48, znajdujemy, jako osobne kategorie diagnostyczne, wiele zespołów objawowych wchodzących w skład historycznego pojęcia nerwicy. Ponadto słowo nerwica używane jest wciąż w żywym języku części psychologów i psychiatrów.

Nawet jeśli uznajemy dziś słowo nerwica za pojęcie niedoskonałe, a nawet mylące, to jego utrzymująca się w naszym języku obecność wskazuje, że jego wprowadzenie i używanie związane było z istotną obserwacją i potrzebą. Taką potrzebą było dokonanie użytecznego podstawowego podziału zaburzeń psychicznych. Zauważając z jednej strony różne przypadki „obłędu” czy „szaleństwa”, z drugiej tak czy inaczej nazywane choroby nastroju (melancholia), a ponadto jeszcze takie zaburzenia, które można było wyraźnie łączyć z poważnym uszkodzeniem mózgu (np. w wyniku urazów mechanicznych), zawsze pozostawały jeszcze osoby, którym „też dolegało coś psychicznego”, ale których objawy wyglądały na łagodniejsze, a dotknięte nimi osoby pozostawały w znacznie lepszym kontakcie z innymi ludźmi i rzeczywistością.

Szczególną karierę zrobiło słowo nerwica w XX wieku, w związku z rozwojem psychologii i psychoterapii. Te nowe dziedziny wypracowały bowiem etiologiczną koncepcje „psychogenności”, do której termin nerwica mógł być z powodzeniem zastosowany. Rzeczywiście, przez większą część minionego wieku słowo nerwica było nierozerwalnie związane z psychologicznymi teoriami etiologicznymi i za jej przyczyny uważano traumy psychiczne, wewnętrzne konflikty i szczególny rozwój osobowości pozostający w związku z niekorzystnym środowiskiem rodzinnym. Jednocześnie terminy „czynnościowe” i „psychogenne” stały się właściwie synonimami, a za jedyną sensowną formę pomocy osobom z nerwicą uważano psychoterapię. Jednak postęp wiedzy medycznej i psychologicznej, który nastąpił w drugiej połowie XX wieku ukazał znacznie większą różnorodność przyczyn „zaburzeń nerwicowych”, a także zasadnicze między nimi różnice. Od tego czasu termin nerwica, jako nazbyt ogólny i silnie kojarzący się tylko z jedną perspektywą etiologiczną i leczniczą, zaczął tracić na znaczeniu.

Nerwice – postaci wyróżniane historycznie

Niezależnie od różnic w poglądach na etiologię zaburzeń nerwicowych zawsze istniała daleko idąca zgodność, że podstawowym objawem tych dolegliwości jest lęk. Może on wyrażać się w sposób jawny i uświadomiony jako stan silnego napięcia, zagrożenia, niepokoju lub bezradności. Lęk kształtuje sposób myślenia o innych ludziach, swojej przyszłości i własnym zdrowiu. Może też przybrać formę pospolitych dolegliwości somatycznych, a nawet wyrażać się w tak spektakularny sposób, jak zaburzenia pamięci i poczucia tożsamości, a nawet niedowłady i inne zakłócenia czynności ruchowych.

Historycznie wyróżniano wiele postaci nerwic, z których najważniejsze to:

astenia, neurastenia
nerwica lękowa
nerwica fobii (fobia, fobie)
nerwica natręctw
nerwica hipochondryczna
nerwica histeryczna
nerwica depresyjna

W starszej literaturze można spotkać wiele innych jeszcze określeń typów nerwic. Większość z tych terminów nie jest już dziś używana, ich zbyteczna mnogość wskazuje jednak w oczywisty sposób na niejednorodność tej grupy schorzeń i trudności w określeniu ich etiologii. Takimi typami nerwic niegdyś wyodrębnianymi poza głównymi postaciami nerwic były:

nerwica psychasteniczna
nerwica reaktywna
nerwica rozwojowa
nerwica charakteru
nerwica układowa
nerwice wegetatywne
nerwice seksualne
nerwica zawodowa
nerwica małżeńska
nerwica roszczeniowa
nerwica niedzielna
nerwica odszkodowawcza
nerwica pourazowa

Współczesne pojęcia diagnostyczne

W języku współczesnej diagnostyki medycznej historycznemu pojęciu nerwicy odpowiada poniższa grupa kategorii diagnostycznych. Kategorie te są jednak wyodrębnionymi zespołami objawów, które nie muszą być osobnymi zaburzeniami (chorobami). Dzisiejsze klasyfikacje chorób podlegają przy tym zmianom, i nie wszystkie ze znajdujących się w nich dziś kategorii diagnostycznych spotykają się z uznaniem.

Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną (Rozdział klasyfikacji ICD-10, nieznacznie uproszczone):

F40 Zaburzenia lękowe w postaci fobii

• agorafobia
• fobie społeczne
• specyficzne (izolowane) postacie fobii
• inne zaburzenia lękowe w postaci fobii
  

F41 Inne zaburzenia lękowe

• zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny)
• zaburzenie lękowe uogólnione
• zaburzenie depresyjne i lękowe mieszane
• inne mieszane zaburzenia lękowe
  

F42 Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (nerwica natręctw)

F43 Reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne

• ostra reakcja na stres
• zaburzenie stresowe pourazowe
• zaburzenia adaptacyjne
• inne reakcje na ciężki stres
  

F44 Zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)

• amnezja dysocjacyjna
• fuga dysocjacyjna
• osłupienie dysocjacyjne (stupor dysocjacyjny)
• zaburzenia transowe i opętaniowe
  
• dysocjacyjne zaburzenia ruchu
• drgawki dysocjacyjne
• dysocjacyjne znieczulenia i utrata czucia zmysłowego
• mieszane zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)
• inne zaburzenia dysocjacyjne (konwersyjne)
  

F45 Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną (somatoform disorders)

• zaburzenie somatyzacyjne (z somatyzacją)
• zaburzenia występujące pod postacią somatyczną, niezróżnicowane
• zaburzenie hipochondryczne
• zaburzenia wegetatywne występujące pod postacią somatyczną
• uporczywe bóle psychogenne
• inne zaburzenia występujące pod postacią somatyczną
  

F48 Inne zaburzenia nerwicowe

Przyczyny

W związku z tym, że pojęciu nerwicy nie odpowiada żadna ściśle określona jednostka chorobowa, nie można sensownie mówić o przyczynach nerwicy. Także poszczególne, wyodrębniane przez dzisiejszych diagnostów zespoły objawów, nie muszą mieć tej samej etiologii. W tym miejscu można tylko ogólnie stwierdzić, że patogeneza zaburzeń nerwicowych jest zawsze wielopłaszczyznowa, ma bardzo indywidualny charakter i splata się w niej to, co „psychiczne” i co „biologiczne”. Jako główne grupy czynników wymienia się:

• wyposażenie genetyczne
• płeć
• uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego
• sposób wychowania i relacje ze znaczącymi osobami (zwłaszcza rodzicami)
• uwarunkowania społeczno-kulturowe
• rozwój osobowości (określany np. jako neurotyczny, osobowość lękliwa, zależna i inne)
• traumy i stres społeczny
  

Epidemiologia

Dane o rozpowszechnieniu zaburzeń nerwicowych są bardzo trudne do ścisłego ustalenia. Rozbieżność danych podawanych w literaturze jest ogromna. Bliskie prawdy wydają się te statystyki, które mówią, że zaburzenia nerwicowe występują w całej populacji u ok. 10% osób. Wśród zgłaszających się do lekarzy ogólnych, chorych z objawami zaburzeń nerwicowych ma być 5-15% osób, a w ambulatoryjnym lecznictwie psychiatrycznym dwukrotnie więcej.

Leczenie i pomoc

Są ściśle uzależnione od charakteru konkretnego zaburzenia nerwicowego i mogą obejmować psychoterapię, leczenie farmakologiczne, sanatoryjne, różne formy wypoczynku i relaksacji. Często zachodzi przy tym potrzeba łączenia ze sobą różnych form pomocy.

Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Piśmiennictwo

1. Dąbrowska A. Problemy epidemiologiczne i diagnostyczne związane z zaburzeniami nerwicowymi. Psychologia - serwis psychologiczny online. http://psychologia.aplus.pl/html/problemy_epidemiologiczne___.html
2. Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych. Rewizja dziesiąta. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Kraków-Warszawa: Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius” i Instytut Psychiatrii i Neurologii; 1997.
3. Rybakowski J. Współczesne poglądy na patogenezę i leczenie zaburzeń lękowych. Przewodnik Lekarza 2001; 4: 22-32.
4. Rybakowski J. Zaburzenia lękowe w postaci fobii. W: Bilikiewicz A., Pużyński S., Rybakowski J., Wciórka J. red. Psychiatria, wyd. 1. Wrocław: Urban & Partner; 2002, tom 2, s. 425-432.
5. Siwiak-Kobayashi M. Zaburzenia lękowe uogólnione i napadowe. W: Bilikiewicz A., Pużyński S., Rybakowski J., Wciórka J. red. Psychiatria, wyd. 1. Wrocław: Urban & Partner; 2002, tom 2, s. 433-453.

Przeczytaj także:

• Zaburzenia lękowe
• Lęk depresyjny, paniczny, nerwicowy
• Fobia społeczna (lęk społeczny)
• Agorafobia
• Nerwica serca
  

Data publikacji: 22.01.2008