W krótkim czasie po zakończeniu kuracji lekami przeciwdepresyjnymi (LPD) mogą wystąpić dwa niekorzystne zjawiska. Pierwszym jest nawrót choroby podstawowej (jest nią zazwyczaj depresja albo zaburzenie paniczne), drugim, wystąpienie osobnej grupy objawów, nazywanych odstawiennymi albo zespołem odstawienia po lekach przeciwdepresyjnych.  

Opis zespołu

Częstość występowania zespołu odstawienia
Lek przeciwdepresyjny	Odsetek osób z zespołem odstawienia
citalopram	4%
escitalopram	1,4%
fluoksetyna	1,2%
fluwoxamina	0,5%
mirtazapina	1,1%
paroxetyna	16,1%
sertralina	3,5%
wenlafaxyna	9,0%
Na podstawie: Heitzman J. Zespół odsta­wie­nia leków przeciw­depre­syj­nych. Mate­ria­ły XI Konfe­ren­cji Szkole­niowo-Nauko­wej. Zako­pane 20-22.01.2006.

Objawy odstawienne występują tylko u mniejszej części osób, które nagle przerywają leczenie lekiem przeciwdepresyjnym. Symptomy często są łagodne i stopniowo ustępują, mogą jednak trwać dłużej i być bardzo dokuczliwe. Ocenia się, że nasilone objawy odstawienne występują u 3-5% osób.

Ryzyko pojawienia się objawów odstawiennych jest inne w wypadku różnych leków przeciwdepresyjnych. Najczęściej objawy te występują w wypadku odstawienia wenlafaksyny i paroksetyny.  

Objawy zespołu odstawienia mogą pojawić się już w pierwszej dobie od przyjęcia ostatniej dawki leku i utrzymywać się z różnym natężeniem do trzech tygodni. Szczególnie charakterystycznymi objawami są zawroty głowy,  nieprawidłowe odczucia w obrębie skóry (tzw. parestezje) oraz odczucia przechodzenia prądu elektrycznego. Zespół odstawienia może obejmować jednak wiele objawów, takich jak:

• obniżenie nastroju, napady płaczu lub nastrój euforyczny
• niepokój, rozdrażnienie, napięcie psychiczne
• niemożność koncentracji,
• bezsenność, uporczywe koszmary senne
• nudności, wymioty, biegunki
• jadłowstręt
• zawroty i bóle głowy
• skurcze grup mięśni (dystonie), drżenia mięśniowe
• obfite pocenie się, 
• osłabienie, objawy grypopodobne, bóle mięśniowe, katar
  

Objawy zespołu odstawienia ustępują zwykle w ciągu 24 godzin po ponownym wprowadzeniu ostatniej dawki leku przeciwdepresyjnego.

Objawy zespołu odstawienia a nawrót depresji

Niektóre z objawów odstawiennych mogą być bardzo trudne do odróżnienia od objawów depresji. Na mechanizm odstawienny wskazuje wystąpienie dolegliwości bardzo szybko, w pierwszych dwóch dobach po przerwaniu kuracji (lub obniżeniu dawki leku) i stopniowe ich ustępowanie. Dla nawrotu depresji charakterystyczne jest natomiast ujawnianie się objawów po nieco dłuższym czasie od odstawienia i tendencja do ich utrzymywania się lub nasilania. Bardzo charakterystyczne dla zespołu odstawienia są, jak napisano powyżej, dokuczliwe zawroty głowy i wrażenia typu „przechodzenia przez ciało prądu elektrycznego”. 

Po jakich lekach przeciwdepresyjnych mogą wystąpić objawy odstawienne?

Leki przeciwdepresyjne w przypadku których opisywano wystąpienie objawów odstawiennych

TLP i podobne amineptyna amitryptylina amoksapina klomipramina dezypramina doksepina imipramina nortryptylina protryptylina trazodon IMAO izokarboksazyd moklobemid fenelzyna tranylcypromina SSRI citalopram escitalopram fluoksetzna fluwoksamina paroksetyna sertralina SNRI duloksetyna milnacipran wenlafaksyna INNE LPD mirtazapina nefazodon Lista leków w oparciu o dokonany przez Haddada i Anderson przegląd piśmiennictwa (Advances in Psychiatric Treatment, 2007; 13: 447-457.)

Objawy odstawienne mogą wystąpić w związku z przyjmowaniem bardzo wielu leków przeciwdepresyjnych. Pierwsze doniesienia o tego rodzaju objawach pochodzą już z 1958r. i zawierały opis objawów odstawiennych u osób, które przerwały leczenie imipraminą. Objawami tymi były nudności, wymioty, niepokój, napady zwiększonego pocenia się i zaburzenia snu. W kolejnych latach podobne objawy opisano u osób stosujących amitryptylinę. Obecnie najczęściej spotykamy się z objawami odstawienia związanymi z przyjmowanie leków przeciwdepresyjnych z grupy blokerów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) ponieważ ta grupa leków jest szeroko stosowna w leczeniu depresji.

Mechanizm powstania objawów odstawiennych

Nie jest znany. Sformułowano hipotezę, że w wypadku leków z grupy SSRI u podstawy zespołu odstawienia leży ostry niedobór serotoniny w synapsach spowodowany wzmożeniem wychwytu zwrotnego serotoniny po nagłym odstawieniu leku przeciwdepresyjnego wraz z wywołanym leczeniem zmniejszeniem wrażliwości receptorów dla serotoniny oraz zmniejszeniem ich gęstości.

Objawy odstawienne a uzależnienie

Według współczesnego nazewnictwa i sposobu rozumienia zjawiska uzależnienia objawy odstawienne po zaprzestaniu kuracji lekiem przeciwdepresyjnym nie są przejawem uzależnienia od leków. U osób leczonych lekami przeciwdepresyjnymi nie dochodzi do powstania głodu tych substancji ani zachowań typowych dla osoby uzależnionej.

Zapobieganie

Zapobieganie polega przede wszystkim na odstawianiu leku przeciwdepresyjnego przez stopniowe obniżanie jego dawki. Nie zawsze jest to jednak możliwe – czasem sytuacja wymaga szybkiego odstawienia leku. 

Zespół odstawienny u noworodka

Zespół objawów odstawienia może wystąpić u noworodków jeśli ich matki przyjmowały leki przeciwdepresyjne w okresie ciąży. W takich wypadkach, u części noworodków, odnotowywano takie objawy jak: bezsenność, drażliwość, drżenia mięśni, zwiększone napięcie mięśniowe i inne.

Objawy te mogą utrzymywać się do około dziesiątego dnia po urodzeniu się. W literaturze zdecydowanie przeważają opisy łagodnych objawów – jednak wiedza na ten temat jest niepełna i zakres i znaczenie problemu nie jest jeszcze dobrze znane.

Aby zapobiec objawom zespołu odstawiennego u noworodka zaleca się właściwy dobór leku przeciwdepresyjnego na czas ciąży (o ile takie leczenie jest w tym czasie uzasadnione) i odstawienie leku przeciwdepresyjnego w ostatnich tygodniach przed porodem.

opr. Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Piśmiennictwo

1. Heitzman J. Zespół odstawienia leków przeciwdepresyjnych. Materiały XI Konferencji Szkoleniowo-Naukowej z cyklu: Farmakoterapia, Psychoterapia i Rehabilitacja Zaburzeń Afektywnych na temat: Problemy etyczne, społeczne i prawne związane z rozpoznawaniem i leczeniem nawracających zaburzeń afektywnych. Zakopane 20-22.01.2006.
2. Haddad P. H., Anderson I. M. Objawy spowodowane przerwaniem przyjmowania leków przeciwdepresyjnych - rozpoznawanie i leczenie. Medycyna Praktyczna Psychiatria 2010; 1: 59-71.
3. Heitzman J., Solak M. Zespół odstawienia po lekach antydepresyjnych problem dla lekarza i pacjenta. Psychiatria Polska 2009; 5: 545–555.
4. Kołodziej-Kowalska E., Rabe-Jabłońska J. Przerwanie leczenia selektywnymi inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). Farmakoterapia w psychiatrii i neurologii 2005: 4: 343- 354.


Data publikacji: 26.03.2011