O indukowanym zaburzeniu urojeniowym mówi się wtedy, gdy następuje przejęcie od osoby chorej psychicznie objawów urojeniowych przez osobę uprzednio zdrową. Osoba, której w ten sposób udzieliła się choroba (osoba zaindukowana) wypowiada analogiczne urojenia, w podobny sposób przeżywa świat, podobnie, jak osoba pierwotnie chora, reaguje. Jej zaburzenie jest jednak w pewnym sensie płytsze, może, co prawda, w okresie choroby zachowywać się w sposób bardzo zdezorganizowany, jednak objawy jej zaburzenia z reguły szybko ustępują po oddzieleniu jej od osoby pierwotnie chorej. Jeśli dochodzi do leczenia dawki stosowanych leków są często niewielkie. Dopóki jednak nie nastąpi wyzdrowienie objawy choroby mogą być burzliwe i może zachodzić potrzeba hospitalizacji.

Na określenie tego zaburzenia używano, bądź nadal używa się takich określeń jak: obłęd udzielony (indukowany), psychoza udzielona (indukowana).

Za pierwszy opis indukowanego zaburzenia urojeniowego uważa się publikację angielskiego lekarza Wiliama Harvey'a z 1651 r.  Później opisywało chorobę i jej odmiany wielu lekarzy. W 1877 Lasègue i Falret nadali zaburzeniu nazwę folie a deux, termin upowszechnił się w Europie i do dziś jest używany we Francji.

Przyczyny zaburzenia

Za kluczowe dla powstania zaburzenia indukowanego uważa się trzy czynniki. Są to:

• Bardzo bliska więź między osobami, z których jedna jest chorą psychicznie osobą indukującą. (W 95% przypadków zaburzenie dotyczy osób z najbliżej rodziny, takich par jak: rodzeństwo, rodzic-dziecko, małżeństwo.)
• Dominacja intelektualna i emocjonalna osoby chorej.
• Izolacja społeczna, brak lub ubóstwo kontaktów z innymi osobami
  

Rozwinięcie się choroby u osoby indukowanej ma więc zachodzić głównie na zasadzie sugestii, uległości wobec osoby chorej, bądź identyfikacji z nią jako autorytetem. Przynajmniej u części chorych nie można jednak wykluczyć podobnego podłoża, także genetycznego.

Przez długi czas uważano, że częściej osobą zaindukowaną jest kobieta, często obserwowano rozwój zaburzenia u dwóch sióstr, matki i córki, ojca i córki. Badania wskazują, że w ostatnich latach trend ten uległ zmianie i wśród osób indukowanych jest tyle samo mężczyzn co kobiet.

Zdecydowanie rzadziej zdarzają się przypadki udzielenia choroby psychicznej więcej niż jednej osobie, np. dwu lub trzem.

Co jest indukowane?

Pierwotną chorobą psychiczną (występująca u osoby indukującej) jest najczęściej schizofrenia paranoidalna. Rzadziej jest nią depresja psychotyczna lub inne zaburzenia urojeniowe. Udzielane urojenia są najczęściej urojeniami prześladowczymi i wielkościowymi, względnie często opisywano też indukowanie urojeń pasożytniczych (rzekome przekonanie, że wewnątrz ciała lub na skórze znajdują się pasożyty). Rzadziej stwierdzano przekazywanie urojeń o treści religijnej bądź seksualnej. Omamy (halucynacje) indukowane są rzadziej, ale jest to możliwe.

Historyczne opisy „zaburzeń  indukowanych”.

W literaturze można spotkać informację o istnieniu różnych typów zaburzeń indukowanych. Przytaczany „podział” (łączony często z nazwiskiem francuskiego lekarza Marandona Montyela) nie jest jednak podziałem zaburzeń indukowanych w dzisiejszym sensie tego słowa. Są to opisy faktycznie zaobserwowanych sytuacji klinicznych, które łączy to, że dochodzi do zachorowania na chorobę psychicznej u dwóch blisko kontaktujących się ze sobą osób. Związki między tymi sytuacjami i charakterem zaburzeń znacznie się jednak od siebie różnią. Spostrzeżenia te zostały uczynione pod koniec XIX wieku i znane były są pod następującymi nazwami, które dziś, przynajmniej w Polsce, są niemal nieużywane:

• folie imposée (obłęd narzucony) - opisana w 1877 r. przez francuskich lekarzy Ernesta Charlesa Lasègue'a i Jean-Pierre'a Falreta klasyczna postać choroby. Przejęte przez osobę indukowaną urojenia są identyczne lub bardzo podobne do źródłowych a rozdzielenie obu chorych osób łatwo prowadzi do ustąpienia urojeń u osoby zaindukowanej.
• folie simultanée (obłęd równoległy) – opis dokonany w 1880 r. przez francuskiego lekarza Emmanuela Régisa. U dwóch podatnych choroba rozwija się u dwóch podatnych osób jednoczasowo, równolegle. Choroba żadnej z tych osób nie jest, ściśle rzecz biorąc, „udzielona” drugiej. Separacja chorych nie jest musi prowadzić do ustąpienia choroby.  
• folie communiquée (obłęd przekazany) – opisany w 1881r. przez Marandona de Montyela typ choroby. Choroby psychiczne obu osób pozostają w związku ze sobą, ale cechuje je znaczna niezależność. Druga osoba przejmuje treści urojeniowe od osoby pierwszej po dłuższym czasie i przekształca je we własny system urojeniowy. Oddzielenie obu osób nie powoduje ustąpienia psychozy u żadnej z nich, co pozwala traktować oba przebiegi choroby jako w znacznej mierze odrębne, wymagającej niezależnej diagnozy i leczenia.
• folie induite (obłęd wywołany) pochodzący z 1885 r. opis ciekawego i raczej bardzo rzadkiego zjawiska psychopatologicznego. Dwie osoby chorują niezależnie od siebie, ale ich zetknięcie ze sobą powoduje, że u jednej z nich treść urojeń zmienia się pod wpływem tej drugiej osoby.
  

Należy zauważyć, że tylko typ folie imposée odpowiada pojęciu indukowanego zaburzenia urojeniowego w dzisiejszym znaczeniu tego terminu.

Częstość występowania

Literatura nie podaje dokładnych danych o częstości występowania tego zaburzenia. Niewątpliwie jest ono rzadkie: w literaturze psychiatrycznej do 2000 r. zamieszczono zaledwie 300 opisów przypadków tej choroby. Możliwe jednak, że istotna część przypadków nie jest rozpoznawana. Do leczenia może bowiem trafiać tylko jedna z obu chorych osób, zazwyczaj ta z zaburzeniem pierwotnym.

opr. Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Na podstawie:

1. Campbell R. J. Campbell's psychiatric dictionary. New York:  Oxford University Press; 2009.
2. Dosiak M., Wojtyna E., Underman T., Bojarowski M. Indukowane zaburzenie urojeniowe. Postępy Psychiatrii i Neurologii 2005; 14 (supl. 1/20): 30-32.
3. Prochowicz K. Obłęd we dwoje. Objawy i psychospołeczne uwarunkowania indukowanych zaburzeń urojeniowych. Psychiatria Polska 2009, 18 (1): 19-30.