Terminy blisko spokrewnione: katatonia, zespół katatoniczny, zachowania katatoniczne.

Słowo katatonia oznacza dziś tyle, co „zespół katatoniczny”.

Katatonia (zespół katatoniczny) jest zespołem ogólnoustrojowych zaburzeń, których podstawowym objawem są różnorodne zmiany aktywności ruchowej. Są one spektakularne i dominują w obrazie klinicznym, stąd często przez katatonię rozumie się tylko owe zaburzenia ruchu, dlatego używa się także sformułowania: zachowania katatoniczne.

Termin katatonia od dawna i w różny sposób związany jest ze schizofrenią. Pod koniec XIX w. (1874r.) został wprowadzony przez Karla Kahlbauma dla określenia choroby psychicznej przejawiającej się spowolnieniem motoryki aż do osłupienia. Chorobę tę Emil Kraepelin uznał później za jedną odmian dementia praecox, co doprowadziło, po zastąpieniu nazwy dementia praecox nazwą schizofrenia, że ów podtyp został nazwany schizofrenią katatoniczną, który to termin używany jest do dziś.

Bardzo wcześnie zauważono jednak, że tego rodzaju objawy mogą występować także w przebiegu innych chorób, zwłaszcza związanych z organicznymi zmianami mózgu. Jednym z pionierów rozumienia katatonii jako zespołu objawów wikłającego przebieg różnych schorzeń, nie tylko schizofrenii, był wielki psychiatra rosyjski Serbski. W 1890 roku w pracy "Typy zaburzeń psychicznych, opisywane pod nazwą katatonia" wykazał, że katatonia jest jedynie zespołem objawów, towarzyszącym zaburzeniem, a nie samodzielną jednostką chorobową, oraz opisał jej związki z hebefrenią. Później, w 1891r. Serbski obronił pracę doktorską zatytułowaną "Typy zaburzeń psychicznych, opisywane pod nazwą katatonia. Badania krytyczne i kliniczne".

Choroby, schorzenia i stany, w przebiegu których mogą wystąpić objawy katatoniczne

• schizofrenia
• stany zapalne ośrodkowego układu nerwowego ( neuroinfekcje)
• demencje
• zaburzenia metaboliczne
• choroby afektywne
• zatrucia niektórymi środkami farmakologicznymi (także tzw. złośliwy zespół poneuroleptyczny).
  

Zespół katatoniczny – odmiany

Zespół katatoniczny manifestuje się w dwóch podstawowych postaciach: hipokinetycznej i hiperkinetycznej. Ich objawy są do pewnego stopnia przeciwstawne, jednak oba te typy zaburzeń mogą występować u jednej osoby i przechodzić jedna w drugą. Osobno należy traktować rzadko występującą tzw. ostrą (złośliwą) katatonię.
 
Postać hipokinetyczna

Aktywność zmniejsza się, ruchy wykonywane przez chorego są wolniejsze, mogą być bardzo powolne. W wypadku nasilonych zaburzeń chory jest niemal znieruchomiały bądź zastyga i nie wykonuje żadnego ruchu (osłupienie katatoniczne, łac. stupor katatonicus). Chory mówi wolno, może mówić cicho albo całkowicie milczeć (mutyzm, łac. mutismus). Świadomość chorego może być zachowana i jasna, może też być zmącona w podobny sposób jak w majaczeniu. Chory zazwyczaj nie wypowiada urojeń ani nie doznaje omamów, mogą one jednak być jego udziałem, wtedy są niejednokrotnie mało intensywne i niestałe. Mutyzm może mieć charakter wybiórczy tj. chory zachowuje milczenie wobec jednych osób, natomiast rozmawia, choćby zdawkowo, z innymi. Spowolnienie ruchowe i zastyganie, a także inne towarzyszące objawy mogą występować z różną siłą w ciągu dnia. 

Objawom katatonii hipokinetycznej mogą towarzyszyć (dawniej było to znacznie częstsze) objawy specyficznych zaburzeń ruchu i sugestywności, które są niejednokrotnie wyodrębniane jako osobna grupa symptomów nazywanych kataleptycznymi. Katalepsja to też pewnego rodzaju „zastyganie” ruchowe, ale połączone z dużą i bardzo specyficzną zmianą napięcia mięśni. Zmiana napięcia może mieć dwojaki charakter stąd wyróżnia się katalepsję woskową i katalepsję sztywną. W obu przypadkach chory nie wykonuje sam ruchów, ale zaburzenie ma odmienny charakter: w przypadku katalepsji woskowej inna osoba może powodować ruchy chorego, który zastyga w nadanym położeniu, natomiast w katalepsji sztywnej ciało chorego stawia opór, którego nie można pokonać.

Zdaniem prof. Tadeusza Bilikiewicza katalepsja woskowa (giętkość woskowa) i katalepsja sztywna wiążą się z zakłóceniem działania tego samego ośrodka mózgowego i nie są „czystym” zaburzeniem ruchowym, ale też zaburzeniem z dziedziny woli (sugestywności). Są przy tym przeciwstawne: katalepsja woskowa wiąże się ze wzmożonej sugestywnością (w postaci swoistego „automatyzmu nakazowego”), natomiast katalepsja sztywna jest wyrazem skrajnego zaniku sugestywności. Objawy katalepsji mogą występować razem z objawami katatonii w przebiegu wielu schorzeń i stanów. Mogą być też wywołane głęboką hipnozą.

Łączenie katalepsji z zaburzeniami sugestywności wyjaśnia dlaczego do zespołu kataleptycznego zalicza się niejednokrotnie tzw. objawy echa czyli automatyzmy polegające na powtarzaniu przez chorego zasłyszanych słów (łac. echolalia), mimiki (łac. echomimia) lub ruchów innej osoby (łac. echopraksja). Inni autorzy zaliczają objawy echa po prostu do katatonii.

Postać hiperkinetyczna

Objawami jest nadmierne pobudzenie i dezorganizacja aktywności ruchowej, która staje się chaotyczna, dziwaczna i bezcelowa. Przy większym pobudzeniu chorzy mogą krzyczeć, skakać, miotać się, być agresywni. Cześć aktywności ruchowej, gestów i mimiki może mieć charakter stereotypowy (perseweracyjny) i dziwaczny. Często w tym stanie chory doznaje urojeń i halucynacji, a kontakt z nim jest niezwykle utrudniony lub niemożliwy. W wypadku dużego pobudzenia katatonicznego aktywność chorego jest skrajnie nasilona, zupełnie bezładna, całkowicie niekontrolowana (szał katatoniczny).

Ostra czyli złośliwa katatonia

Historycznie wyodrębniano tzw. ostrą śmiertelną katatonię; pojęcie to już nie jest używane jako zupełnie nieadekwatne przy współczesnych metodach leczenia. Katatonia ostra (złośliwa) to jednak nadal groźny stan chorobowy, choć bardzo rzadko występujący. Z punktu widzenia występujących objawów odpowiada on skrajnie nasilonej postaci hiperkinetycznej katatonii, z towarzyszącymi  poważnymi zaburzeniami wegetatywnymi, zwłaszcza wysoką, trudną do opanowania temperaturą, obfitym poceniem się, zaburzeniami metabolicznymi i elektrolitowymi oraz szybko postępującym, o ile nie zostanie podjęte leczenie, odwodnieniem. Etiologia schorzenia jest niejasna, w szczególności jej związek ze schizofrenią jest poddawany w wątpliwość. Przyczynami choroby mogą być, jak się uważa, urazy, infekcje ośrodkowego układu nerwowego, zatrucia substancjami psychoaktywnymi i ogólnoustrojowe zaburzenia metaboliczne. Zdaniem części autorów ostra katatonia może wystąpić też (bardzo rzadko) w przebiegu schizofrenii.

Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Piśmiennictwo

1. Bilikiewicz T.: Psychiatria Kliniczna. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich; 1988.
2. Korzeniowski L., Pużyński S. red. Encyklopedyczny słownik psychiatrii. Warszawa:  Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1986.

Zobacz także:

• Katalepsja
• Schizofrenia – podtypy choroby