Wielokrotnie opisywano różne rodzaje „nerwic narządowych”, czyli takich zaburzeń czynności narządów, którym nie towarzyszą uchwytne zmiany morfologiczne ani nieprawidłowe wyniki typowych badań diagnostycznych. Do tego kręgu pojęć należy nerwica żołądka, nerwica jelit, nerwica pęcherza, nerwica serca i inne. Pojęcia te są krytykowane i nie zaleca się ich stosowania. Są nieprecyzyjne i bezpodstawnie sugerują, że ich główną przyczyną są, niejasno zresztą określone, “przyczyny psychogenne”. Etiologia tych zaburzeń jest z pewnością złożona. Są podstawy sądzić, że wśród przyczyn odgrywają rolę nie tylko czynniki osobowościowe i stres, ale i odmienna konstytucja biologiczna oraz wyposażenie genetyczne. Pod wieloma przypadkami “nerwic narządowych” kryją się depresja albo zaburzenia lękowe. Wydaje się jednak, że zespół dolegliwości opisywanych jako nerwica serca wyróżnia się spośród innych nerwic narządowych pewną odmiennością etiologiczną. Bowiem szczególnie często pod obrazem nerwicy serca kryje się lęk paniczny (ewentualnie depresja z lękiem panicznym).

Nerwica serca, historia terminu, objawy, pojęcia pokrewne

Historycznie pojęcie to wiąże się z zespołem dotkliwych dolegliwości, które zauważono najpierw u osób uczestniczących w walce. Za początek koncepcji nerwicy serca i jej ścisły synonim uważa się zespół da Costy (ang. Da Costa's syndrome), opisany przez amerykańskiego lekarza w czasie wojny secesyjnej (wojna domowa w latach 1861-1865). Sam da Costa nazwał ten typ dolegliwości zespołem drażliwego serca (irritable heart syndrome). Według niego zespół charakteryzował się trzema podstawowymi objawami: dusznością, kołataniem serca oraz bólem w klatce piersiowej występującym zwłaszcza podczas wysiłku. W swoim opisie da Costa wskazuje także inne współwystępujące objawy: męczliwość, bóle i zawroty głowy, biegunkę i bezsenność. Wymienionym objawom nie towarzyszyły nieprawidłowości w przeprowadzanych badaniach diagnostycznych.

Jest wiele argumentów za tym, że zespół da Costy, nazywany także nerwicą serca, był później wielokrotnie opisywany pod innymi jeszcze nazwami. Niektóre z nich wiążą się z warunkami bojowymi, w których, także w XX wieku, opisywano ten zespół chorobowy. Do tych pokrewnych lub synonimicznych terminów należą: astenia nerwowo-krążeniowa, dystonia neurowegetatywna, zespół nadwrażliwego serca, zespół hiperwentylacyjny, serce żołnierskie, serce pobudliwe, zespół wysiłkowy (effort syndrome), wyczerpanie walką (combat fatigue, combat exhaustion).

Czym jest nerwica serca?

Wiele wskazuje na to, że większość przypadków nerwicy serca to w rzeczywistości objawy lęku panicznego albo depresji z lękiem panicznym. Nerwica serca jest więc w tych przypadkach terminem mylącym, sugerującym problem kardiologiczny, albo “czysto nerwicowy”. W tym drugim przypadku termin wywołuje skojarzenia, które mogą prowadzić do bagatelizowania cierpienia chorych, a nawet niepodejmowania jakiegokolwiek leczenia. Doświadczenie kliniczne potwierdza, że dolegliwości osoby z “nerwicą serca” często kładzie się na karb zmęczenia, stresu i zaleca tylko odpoczynek lub delikatne leki uspokajające. Chory może też spotkać się z zarzutem nadwrażliwości lub hipochondrii. Tymczasem zaburzenie paniczne albo depresja z lękiem panicznym są istotnymi schorzeniami, wiążą się z dużym cierpieniem i bezradnością. Wymagają w każdym właściwie przypadku starannego leczenia i, nierzadko, pomocy psychoterapeutycznej.

W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 pojęciu nerwic narządowych odpowiada kategoria diagnostyczna F45.3 Dysfunkcje autonomiczne występujące pod postacią somatyczną. Kategorii tej można użyć w wypadku stwierdzenia dysfunkcji związanych z nadmiernym pobudzeniem układu autonomicznego, dla których tradycyjnie używano takich nazw jak nerwica serca, (zespół da Costy), nerwica żołądka, zespół drażliwego jelita, biegunka psychogenna, zespół hiperwentylacji, psychogenne zaburzenia oddawania moczu i inne. Jednak w wypadku, gdy tego rodzaju dolegliwości są przejawem depresji albo lęku panicznego, powinny zostać użyte numery diagnostyczne właściwe dla tych schorzeń.

Leczenie

W wypadku każdego przypadku dolegliwości bólowych w klatce piersiowej, uczucia kołatania serca i trudności oddechowych powinna być przeprowadzona ogólna diagnostyka, która może wymagać współudziału lekarza pierwszego kontaktu, psychiatry, psychologa, a w razie potrzeby kardiologa lub innych specjalistów. W wypadku postawienia diagnozy depresji, depresji z lękiem panicznym lub lęku panicznego (bez depresji) wskazane jest typowe leczenie. Jego najistotniejszymi elementami są zazwyczaj: farmakologiczne leczenie depresji i lęku, radykalne zmniejszenie zewnętrznego stresu i bardzo często psychoterapia. Wybór sposobu pomocy nie powinien być dokonywany arbitralnie, ale wynikać z dokładnie postawionej diagnozy i przeanalizowania sytuacji życiowej chorego.

Najbardziej typowe objawy “nerwicy serca”:

• łatwe męczenie się (nawet przy małych wysiłkach)
• uczucie zatykania w gardle, trudności oddechowe, niemożność dokonania głębokiego wdechu itp. 
• bóle w okolicy serca (najczęściej o charakterze kłującym)
• uczucie zamierania serca lub mocnego, niemiarowego czy przyspieszonego bicia
  

Inne objawy, które mogą towarzyszyć:

• bóle i zawroty głowy
• gwałtowne pocenie się 
• skłonność do omdleń
• nagłe uczucie gorąca 
• dreszcze
• zaburzenia snu (nadmierna senność lub bezsenność)
  

Początek dolegliwości często jest nagły, ostry, z niepokojącym nasileniem objawów. Późniejszy przebieg często ma natomiast charakter zmienny, przewlekły, z okresami poprawy i pogorszeń.

Powyższa lista objawów nie służy do rozpoznawania schorzenia u samego siebie. Wiele z wymienionych objawów ma charakter nieswoisty i może występować w przebiegu innych schorzeń. Ponadto niektóre z nich np. gwałtowne spocenie się, mocniejsze bicie serca albo epizodyczne zakłócenia snu mogą być symptomami, za którymi nie kryje się żadna poważna choroba. W niejasnych przypadkach potrzebna jest po prostu konsultacja specjalisty.

Leczenie (choć czasem długotrwałe) może być bardzo skuteczne i likwidować wszystkie występujące dolegliwości.

Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Przeczytaj także:

• Zaburzenia lękowe
• Lęk depresyjny, paniczny, nerwicowy
• Fobia społeczna (lęk społeczny)
• Agorafobia

Data publikacji: 08.07.2008