Problem zdrowotny z pogranicza neurologii, medycyny snu i psychiatrii, polegający na występowaniu w obrębie kończyn dolnych (typowo poniżej kolan) nieprzyjemnych doznań skłaniających lub wręcz przymuszających do poruszania tymi kończynami. Dolegliwości i towarzysząca im potrzeba wykonywania ruchów ujawniają się w bezruchu, w pozycji siedzącej lub leżącej, często po położeniu się do łóżka lub w trakcie snu. Natomiast rano dolegliwości te nie występują.

Pierwszą wzmiankę o tej chorobie uczynił w XVII w. jeden z twórców neurologii, angielski lekarz, Thomas Willis. Uważał ją za zaburzenie psychiczne. Kolejny opis zaburzenia pochodzi dopiero z 1861 r. a jego autorem jest niemiecki lekarz, Theodor Wittmaack. Użył on przy tej okazji terminu anxietas tibiarum (niepokój podudzi). Pierwszy pełny i nowoczesny opis choroby przedstawił w 1944r. szwedzki lekarz Karl Ekbom, nadając jej nazwę asthenia crurum paraesthetica.

Epidemiologia

Występowanie w populacji europejskiej oceniane jest w granicach od 5 do 15%, przy tym u ok. 3,5% choroba ma mieć poważny przebieg. Poza Europą, np. w Azji, zaburzenie występuje znacznie rzadziej. Dolegliwość może ujawnić się w każdym wieku, także u dzieci, jednak najczęściej jest problemem ludzi dorosłych, częstość oraz nasilenie zaburzenia wzrasta wraz z wiekiem. Choroba może przebiegać z remisjami a może też mieć charakter przewlekły. Nieco częściej chorują kobiety.

Obraz kliniczny i rozpoznawanie

Zespół niespokojnych nóg może przebiegać łagodnie i nie wymagać leczenia, może też wiązać się ze znacznymi dolegliwościami. Chorobę rozpoznaje się, gdy stwierdza się zespół następujących objawów:

1. Przymus poruszania kończynami dolnymi połączony z nieprzyjemnymi doznaniami w kończynach.
2. Nieprzyjemne odczucia w kończynach ustępują lub zmniejszają się podczas wykonywania wymuszonych ruchów.
3. Przymus poruszania się i towarzyszące mu nieprzyjemne doznania ujawniają się lub nasilają podczas odpoczynku (leżenie, siedzenie).
4. Przymus poruszania i nieprzyjemne odczucia są bardziej nasilone wieczorem i w nocy niż w dzień lub występują tylko wieczorem lub w nocy.

Rzadko przymus poruszania się obejmuje, poza kończynami dolnymi, kończyny górne i inne części ciała.

U 75-80% osób z zespołem niespokojnych nóg (inne źródło podaje, że u ponad 90%) współistnieje  zaburzenie ruchowe nazywane okresowym występowaniem ruchów kończyn w czasie snu (ang. Periodic Limb Movement In Sleep, PLMS). Są to epizodyczne, trwające od 0,5 do 5 sekund automatyczne ruchy kończyn (zazwyczaj dolnych) polegające na wyprostowaniu palucha oraz stopy, czemu może towarzyszyć jeszcze zgięcie w stawie kolanowym i biodrowym. To zaburzenie ruchowe uznaje się za osobny problem zdrowotny, jednak, z niewiadomych powodów, występuje ono wyjątkowo często z zespołem niespokojnych nóg.

Zespół niespokojnych nóg może istotnie utrudniać zasypianie, a okresowe występowanie ruchów kończyn we śnie powodować wybudzenia lub spłycenie snu. W konsekwencji skutkiem może być dotkliwa przewlekła bezsenność.

Przyczyny zespołu niespokojnych nóg

Przyczyny zespołu są słabo znane. Wiadomo, że rolę mogą odgrywać trzy czynniki: 

1. Wyposażenie genetyczne - obecność niektórych genów może usposabiać do choroby. W wypadku 40-60% chorych (inne źródło: 90%) stwierdza się, że choruje także inna osoba w  rodzinie. 
2. W ujawnieniu dolegliwości ogrywa rolę nieznana niedomoga układu dopaminergicznego, co nieco upodabnia zespół niespokojnych nóg do choroby Parkinsona. Leki wzmagające działanie układu dopaminergicznego mogą łagodzić objawy obu tych schorzeń.
3. Istotną rolę, ale nie u wszystkich osób z tym zespołem, odgrywają niedobory żelaza. Stwierdzano je u 20-30% osób z tą dolegliwością. Fakt ten tłumaczy się tym, że odpowiedni poziom żelaza jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania enzymów biorących udział w syntezie dopaminy w mózgu. Jedną z grup narażonych na związany z niedoborem żelaza zespół niespokojnych nóg są krwiodawcy.

Zespół niespokojnych nóg zazwyczaj występuje bez związku z innymi chorobami i wtedy określany jest jako idiopatyczny (ok. 80% przypadków). Obserwuje się ponadto, że może pojawić się w przebiegu różnych innych zaburzeń, stanów zdrowotnych i sytuacji, którym przypisuje się rolę czynnika sprawczego lub ujawniającego dolegliwości - mówi się wtedy o zespole wtórnym (ok. 20% przypadków). Do takich stanów lub sytuacji, którym może towarzyszyć zespół niespokojnych nóg (ZNN) należą: 

• przewlekła niewydolność nerek (ZNN występuje u ponad 50% chorych)
• stany z niedoborem żelaza (ZNN u 33% chorych)  
• choroby nerwów obwodowych (neuropatie)
• dawcy krwi (ZNN u 15-25% dawców)
• ciąża, szczególnie trzeci trymestr (ZNN u 30% ciężarnych, zwykle łagodny, u większości z tych kobiet objawy ustępują po porodzie)
• choroby tarczycy (zarówno niedoczynność jak i nadczynność)
• cukrzyca
• choroby reumatyczne zwłaszcza reumatoidalne zapalenie stawów oraz zespół Sjögrena
• leczenie niektórymi lekami (metoklopramid, trójcykliczne leki przeciwdepresyjne, mianseryna, mirtazapina, leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI, węglan litu, enarenal, amlodypina, cymetydyna, ranitydyna, famotydyna, cinnaryzyna, flunaryzyna, chlordiazepoksyd, difenhydramina)
• ADHD czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ZNN u ponad 12% chorych)
• nadciśnienie tętnicze
• otyłość
• nadużywanie alkoholu, kawy, palenie papierosów

Leczenie

Zasadą jest, że przed podjęciem leczenia powinno się, w miarę możliwości, wyeliminować czynniki mogące wywoływać lub nasilać dolegliwości. Wskazana jest więc ogólna diagnostyka i  , ewentualnie, skuteczne leczenie schorzeń mogących ujawniać lub wzmagać objawy zespołu. Działające niekorzystnie leki zastępuje się bezpieczniejszymi lub – o ile istnieją zdecydowane wskazania do ich stosowania – próbuje obniżyć dawki. 

W leczeniu lekami pierwszej linii są leki zwiększające syntezę dopaminy (L-DOPA) lub bezpośrednio pobudzające receptory dla dopaminy (ropinirol, pramipeksol).

Korzystne mogą być też niektóre leki przeciwpadaczkowe (zwłaszcza gabapentyna) oraz, stosowane przez ograniczony czas benzodiazepiny oraz leki opioidowe.

Zaleca się ponadto odstawienie lub ograniczenie używania kawy, papierosów i alkoholu oraz przestrzeganie ogólnych zasad higieny snu. 

opr. Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Na podstawie:

1. Kryszkowski W., Florkowski A., Bobińska K., Gałecki P. Zespół niespokojnych nóg. Psychiatria Polska 2010; 44 (2): 235-243.
2. Kuran W. Zespół niespokojnych nóg. LekarskaTV -  Medyczna platforma edukacyjna dla lekarzy. Wykład umieszczony w zasobach w dniu 31.05.2007.
3. Siemiński M., Nyka W. M., Nitka-Siemińska A. Zespół niespokojnych nóg w praktyce ogólnolekarskiej. Forum Medycyny Rodzinnej 2008; 2 (2): 132–138.
4. Targosz M. Zespół niespokojnych nóg. Fozik.pl – forum o zdrowiu i kobiecie.   Skorzystano z zasobów w dniu 1.10.2010.

Publikacje historyczne:

1. Ekbom K. Restless legs: a clinical study. Acta Med Scand 1945; supl. 158: 1-122.
2. Wittmaak T. Pathologie und Therapie des Sensibilitäts-Neurosen. W: Wittmaak T. Lehrbuch der Nervenkrankheiten, Teil 1: Pathologie und Therapie der sensiblen Neurosen. Leipzig, E. Schäfer, 1861.


Data publikacji: 4.10.2010