Zespół piekących ust, (zespół pieczenia jamy ustnej, ang. BMS - burning mouth syndrome) jest skomplikowaną i sprawiającą problemy terapeutyczne sprawą chorobową, charakteryzującą się piekącym lub palącym bólem błony śluzowej jamy ustnej, zazwyczaj języka. Pieczeniu towarzyszą zwykle takie dolegliwości jak uczucie kłucia, drętwienia i mrowienia, zaburzenia smaku i poczucie suchości w jamie ustnej. Może występować też nadwrażliwość na pokarmy słone, kwaśne lub gorzkie. Ból w jamie ustnej może być intensywny jak ból zębów, ale ma inny (piekący i palący) charakter.

Znane są liczne miejscowe przyczyny pieczenia w jamie ustnej. O zespole piekących ust mówi się jednak wtedy, gdy nie stwierdza się żadnych uchwytnych klinicznie zmian na błonie śluzowej jamy ustnej, nawet w miejscu występowania bólu.

Ten znany od dawna zespół dolegliwości budzi większe zainteresowanie lekarzy od lat 80-tych ubiegłego wieku. 

Wcześniejsze nazwy zespołu: glossodynia, dysestezja ust.

Występowanie

Zwraca uwagę duża przewaga kobiet (stosunek kobiet do mężczyzn większy niż 5 : 1). Zdecydowana większość osób z tymi dolegliwościami jest w wieku starszym i średnim. Przypuszcza się, że dolegliwość może dotyczyć ok. 15% kobiet w okresie po 40 r.ż., a w badaniach obejmujących całość dorosłej populacji jej częstość określano w granicach od 0,7% do 7,9%.

Przyczyny

Podstawową kontrowersją jest to, czy zespół piekących ust jest osobną chorobą, czy zespołem objawów będących skutkiem innego schorzenia. Powszechnie przyjmuje się, że etiologia zespołu jest złożona. Możliwe, że są wręcz zupełnie odrębne „zespoły piekących ust”.

Znane są liczne choroby ogólnoustrojowe bądź inne czynniki, które mogą przyczyniać się do pieczenia w jamie ustnej. Są to zwłaszcza:

• cukrzyca
• zaburzenia hematologiczne
• niedobory witamin z grupy B (B1, B2, B6, B12), żelaza i kwasu foliowego
• choroby przewodu pokarmowego
• zaburzenia wydzielania śliny (kserostomia)
• chemioterapia antynowotworowa
• niektóre leki (L−tyroksyna, leki o działaniu antycholinergicznym, inhibitory konwertazy angiotensyny jak kaptopryl, enalapryl i inne)
• toczeń rumieniowaty
• niektóre alergie

W jednym z badań polskich (badania Mendak i Konopki z 2005r.) obejmujących grupę 43 kobiet szczególnie często stwierdzano współistniejące choroby układu pokarmowego (u 53,5%, najczęściej były to refluks żołądkowo-przełykowy, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy), nadciśnienie tętnicze (46,5%) oraz jednoczesne przyjmowanie kilku leków internistycznych (93%).

U znacznej części chorych nie stwierdza się jednak żadnej z tych okoliczności, albo nie wyjaśniają one dostatecznie charakteru dolegliwości. Zwłaszcza w tej grupie chorych, a potwierdzają to liczne badania, stwierdza się wyjątkowo częste występowanie współistniejących zaburzeń depresyjnych (depresji), zaburzeń lękowych oraz stresujących czynników życiowych.

Zespół piekących ust - dolegliwość psychogenna?

Jest niekwestionowanym faktem, że wiele osób z rozpoznanym zespołem piekących ust, to osoby cierpiące na chorobę afektywną (depresję) lub zaburzenia lękowe. Nie wiadomo jednak, czy istnieje między tymi zaburzeniami związek przyczynowy, a jeśli tak, to nie jest jasne, co jest zaburzeniem pierwotnym.

Istnieje wiele badań wskazujących na związek między zaburzeniami psychicznymi a zespołem piekących. Zaburzenia psychiczne, według różnych badań, występują u 44-71% osób z tym zespołem. Literatura wskazuje, że najczęściej diagnozowanym zaburzeniem psychicznym jest depresja, a drugim pod względem częstości są stany lękowe. Częsta jest bezsenność - u 2/3 chorych występują zaburzenia snu o obrazie dość typowym dla depresji tj. w postaci snu przerywanego częstymi wybudzeniami w nocy.  

Osoby z zespołem piekących ust, badane testami psychologicznymi, ujawniają niejednokrotnie cechy osobowości neurotycznej, zwiększony poziom lęku, skłonność do hipochondrii i niestabilności emocjonalnej. 

W w/w badaniu polskim, Mendak i Konopki (2005r), 16,3% osób podało, że chorowało z powodu depresji, 67,4% zgłosiło fakt leczenia na „zaburzenia psychiatryczne” (lękowe, depresyjne i nerwicowe), a 60,5% potwierdziło występowanie u nich zaburzeń snu.

Leczenie

W wypadku stwierdzenia choroby ogólnoustrojowej będącej przyczyną pieczenia w jamie ustnej leczenie polega oczywiście na leczeniu choroby podstawowej. 

W wypadku braku tego rodzaju przyczyny szczególne znaczenie ma diagnoza stanu psychicznego i psychologicznego. O ile taka diagnoza zakończy się, a tak jest często, rozpoznaniem depresji lub zaburzeń lękowych, powinno być zastosowane odpowiednie leczenie (leki przeciwdepresyjne, pomoc psychologiczna).

Dotychczas nie udowodniono związku zespołu piekących ust z menopauzą, a próby leczenia za pomocą hormonalnej terapii zastępczej zakończyły się niepowodzeniem. Nie stwierdzono też związku między paleniem papierosów a omawianym zespołem.

Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Piśmiennictwo

1. Mendak M., Konopka T., Bogucki A., Dobrzycka E., Mendak A. Uwarunkowania psychologiczne i kliniczne zespołu pieczenia jamy ustnej.  Dental and Medical Problems 2005; 42, 4: 595–603.
2. Mendak M. Schemat postępowania diagnostycznego i terapeutycznego w pierwotnym i wtórnym zespole pieczenia jamy ustnej w zależności od czynników etiologicznych. Dental and Medical Problems 2005; 43, 4: 585–595.