Klasyczny podział chorób afektywnych

Wśród chorób afektywnych wyróżnia się dwie duże grupy zaburzeń: chorobę afektywną jednobiegunową (CHAJ, chorobę depresyjną) i chorobę afektywną dwubiegunową (CHAD).

Choroba afektywna dwubiegunowa (CHAD) nie jest schorzeniem jednorodnym. Różnice w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej są tak duże, że od kilkudziesięciu lat wyodrębnia się osobne „typy” tej choroby. Podstawowymi i klasycznymi już pojęciami są takie terminy jak: CHAD I typu, CHAD II typu, CHAD z szybką zmianą faz oraz CHAD z bardzo szybką zmianą faz.

CHAD I typu	W naturalnym przebiegu choroby występują długie (do kilku miesięcy) manie, depresje oraz dłuższe okresy normalnego zdrowia.
CHAD II typu	W naturalnym przebiegu choroby występują długie (do kilku miesięcy) hipomanie (łagodne manie), depresje oraz okresy normalnego zdrowia.
CHAD z szybką zmianą faz	Okresy manii lub hipomanii lub depresji są krótsze, zwykle kilku-kilkunastotygodniowe, mogą być nawet kilkudniowe. Okresy chorobowe bezpośrednio przechodzą w siebie, bez wyraźnego okresu normalnego zdrowia albo po bardzo krótkim np. tylko kilkudniowym okresie normy. W ciągu roku może wystąpić od kilku do kilkunastu okresów chorobowych.
CHAD z bardzo szybką zmianą faz	Okresy manii lub hipomanii lub depresji są bardzo krótkie, mogą trwać kilka dni, dzień a nawet kilka godzin. Okresy chorobowe bezpośrednio przechodzą w siebie, bez wyraźnego okresu normalnego zdrowia. U niektórych osób fazy chorobowe mogą przechodzić w siebie w ciągu jednego dnia. W ciągu roku może wystąpić kilkanaście do kilkudziesięciu okresów chorobowych.

Uzupełnienie klasycznej terminologii o pojęcie spektrum

We wczesnych latach 80-tych ubiegłego wieku zauważono, że przebieg choroby afektywnej może wyglądać jeszcze inaczej i nie odpowiadać żadnemu z opisanych dotąd typów choroby afektywnej. Spostrzeżono, że istnieje grupa chorych, u których obraz choroby bardzo przypomina chorobę depresyjną, jednak jednocześnie ujawniają one, nieraz tylko dyskretne, cechy choroby dwubiegunowej. W tym kontekście pojawiło się pojęcie „spektrum choroby afektywnej dwubiegunowej”. 

Pojęcie spektrum szybko spopularyzowało się, używane jest jednak w różnych znaczeniach. Dwa główne, to:

1. Spektrum jako zaburzenie „pośrednie” między chorobą afektywną jednobiegunową a dwubiegunową.
2. Spektrum jako zespół wszystkich zaburzeń z chorobową niestabilnością nastroju i energii czyli cechą tzw. dwubiegunowości.

Spektrum jako zaburzenie „pośrednie” między chorobą chorobą depresyjną a chorobą CHAD

Proponuje się używać tego terminu w przypadku tych osób, u których choroba manifestuje się w sposób podobny jak choroba depresyjna, jednak w przebiegu zaburzenia występują pewne dodatkowe cechy, które wskazują na jego pokrewieństwo z chorobą dwubiegunową (CHAD). Cechami tymi mogą być: wystąpienie krótkich, z reguły mało nasilonych okresów hipomaniakalnych w okresie przyjmowania leków przeciwdesantowy, wczesny początek depresji, objawy psychotyczne w przebiegu depresji, zwracająca uwagę, gorsza odpowiedzieć lecznicza na leki przeciwdepresyjne i występowanie choroby dwubiegunowej u najbliższych krewnych. Rozumienie spektrum jako zaburzenia pośredniego między chorobą depresyjną a chorobą dwubiegunową obrazuje poniższy schemat:

Do celów badawczych używane są precyzyjne kryteria dla rozpoznawania spectrum zaburzenia dwubiegunowego (ang. biporal spectrum disorder), które zaproponował amerykanski psychiatra, prof. Nassir Ghaemi. Są one dość skomplikowane. Według nich spectrum zaburzenia dwubiegunowego można rozpoznać u osoby, u której:

1. Wystąpił, co najmniej jeden epizod depresji.
2. Nie występują w sposób "spontaniczny" epizody hipomanii ani manii.
3. Występuje jedno zjawisko z poniższych oraz dwa zjawiska wymienione w kryterium D:
• krewny pierwszego stopnia choruje na chorobę afektywną dwubiegunową
• wystąpiła mania lub hipomania w okresie stosowania leku/leków przeciwdepresyjnych
4. Występują dwa zjawiska lub sześć w wypadku, gdy nie wystąpił żaden z elementów kryterium C:
• osobowośc hipertymiczna w okresie przez wystąpieniem depresji
• ponad trzy okresy depresji (czyli wyraźna nawrotowość depresji)
• krótkotrwałe nawracające epizody depresyjne
• objawy depresji atypowej
• epizody depresji psychotycznej
• wczesny początek wystąpienia depresji: przed 25 r. ż.
• depresja poporodowa
• szybka utrata efektu działania leków przeciwdepresyjnych
• brak poprawy po 3 lub większej liczbie kuracji przeciwdepresyjnych

Spektrum jako zespół wszystkich zaburzeń z chorobową niestabilnością nastroju i energii czyli cechą tzw. dwubiegunowości

W tym, szerokim, znaczeniu pojęcie spektrum obejmuje zarówno znane już od dawna,  klasyczne typy choroby afektywnej dwubiegunowej, jak i owe, później spostrzeżone, zaburzenia przypominające depresję, ale w rzeczywistości spokrewnione z CHAD. Rozumienie spektrum jako dużego kręgu obejmującego wiele schorzeń cechujących się niestabilnością dwubiegunową lub z nią blisko spokrewnionych zaburzenia obrazuje schemat:
Pojęcie spektrum choroby afektywnej dwubiegunowej nie znajduje się, jak dotąd, we współczesnych klasyfikacjach chorób i zaburzeń. Jest jednak pojęciem cennym, poszerzającym myślenie diagnostyczne i ofertę pomocy, stąd należy się spodziewać, że, w takiej czy innej formie,  znajdzie miejsce się we współczesnych klasyfikacjach. Niewątpliwie brak ścisłych granic i kryteriów tego pojęcia diagnostycznego może sprzyjać błędom w rozpoznawaniu zaburzeń, a nawet nadużywaniu leków. Stawianie tego rodzaju diagnozy powinno zostawić się doświadczonym klinicystom.

Stanisław Porczyk, specjalista psychiatra

Piśmiennictwo

1. Akiskal H. S. Spektrum zaburzeń afektywnych dwubiegunowych w praktyce ogólnomedycznej i psychiatrycznej. Psychiatria po Dyplomie 2005; 2 (3): 9-15.
2. Łojko D. Rozpoznawanie spektrum dwubiegunowych zaburzeń nastroju
– kilka narzędzi do pomocy… Nastroje. Zaburzenia afektywne w teorii i praktyce. 2009; 18: 1-2. Czasopismo internetowe. www.psychiatria.pl
3. RybakowskiJ. Koncepcja spektrum choroby afektywnej dwubiegunowej. Via Medica 2008; 5 (3): 75–82.

Zobacz także:

• Choroba afektywna dwubiegunowa, ChAD - podstawowe informacje

Data publikacji: 21.10.2011